Test na stany lękowe - co realnie sprawdza

Czym jest skala przesiewowa

Skala przesiewowa to krótki kwestionariusz, którego zadaniem jest wyłowić z dużej grupy osoby wymagające dokładniejszej oceny. Projektuje się ją tak, żeby raczej przepuściła zdrowego z podwyższonym wynikiem, niż przeoczyła chorego. To świadomy kompromis: lepiej skierować kilka osób na niepotrzebną rozmowę, niż nie skierować jednej, która pomocy potrzebuje.

Z tej konstrukcji wynika wprost, czego skala zrobić nie może. Nie stawia rozpoznania, nie odróżnia zaburzenia lękowego od depresji ani od objawów somatycznych naśladujących lęk, nie wskazuje leczenia i nie mówi, czy potrzebne są leki. Wynik jest wskaźnikiem nasilenia w oknie czasowym, którego kwestionariusz dotyczy, najczęściej ostatnich dwóch tygodni.

Skale są za to bardzo dobre w jednej rzeczy, o której rzadko się pamięta: w mierzeniu zmiany. Ten sam kwestionariusz wypełniony przed rozpoczęciem leczenia i po kilku tygodniach pokazuje kierunek lepiej niż wrażenie „chyba trochę lepiej". Właśnie do tego używa się ich w praktyce najczęściej.

Skale przesiewowe używane przy lęku

W praktyce najczęściej spotyka się kilka narzędzi. Różnią się długością i tym, co dokładnie mierzą.

Wszystkie te narzędzia opierają się na samoopisie, czyli na tym, co człowiek sam o sobie powie. To nie jest wada, tylko właściwość: w psychiatrii nie istnieje badanie laboratoryjne, które mierzyłoby lęk obiektywnie. Oznacza to jednak, że na wynik wpływa nastrój z dnia wypełniania, zmęczenie i to, jak rozumiane są poszczególne pytania.

Interpretacja wyniku

Najlepiej udokumentowane progi ma GAD-7. Wynik mieści się w przedziale od 0 do 21, a autorzy skali wyznaczyli punkty odcięcia na poziomie 5, 10 i 15 punktów: od 0 do 4 objawy minimalne, od 5 do 9 łagodne, od 10 do 14 umiarkowane, od 15 do 21 nasilone. Za praktyczny próg dalszej oceny przyjmuje się wynik 10 punktów lub wyższy.

Warto rozumieć, czym ten próg jest okupiony. Skala została zaprojektowana tak, żeby rzadko przeoczyć osobę chorą, i płaci za to tym, że część osób z podwyższonym wynikiem nie ma zaburzenia lękowego, tylko przechodzi trudny okres, ma niedobór snu, nadczynność tarczycy albo pije dużo kofeiny. Podwyższony wynik jest więc powodem do sprawdzenia, nie do rozpoznania.

Działa to także w drugą stronę i to bywa mylące. Niski wynik u osoby, która od dawna unika sytuacji wywołujących lęk, może wynikać po prostu z tego, że unikanie skutecznie chroni ją przed objawami. Kwestionariusz mierzy objawy, nie koszt, jaki ktoś ponosi, żeby ich uniknąć.

Sensowna interpretacja wygląda więc tak: wynik to jedna informacja obok czasu trwania objawów, ich wpływu na funkcjonowanie i tego, czy istnieje możliwa przyczyna somatyczna. Dopiero razem coś znaczą.

Czego nie zastąpi test

Rozpoznanie zaburzenia lękowego stawia się na podstawie wywiadu, a nie punktacji. Lekarz sprawdza rzeczy, o które żaden kwestionariusz nie pyta i pytać nie może.

• Przyczyny somatyczne. Nadczynność tarczycy, niedokrwistość, zaburzenia rytmu serca, hipoglikemia czy bezdech senny dają objawy nieodróżnialne od lęku i wymagają badań, nie ankiety.
• Substancje i leki. Kofeina, alkohol, odstawienie leków uspokajających oraz część preparatów przyjmowanych z innych powodów potrafią być jedyną przyczyną objawów.
• Rodzaj zaburzenia. Lęk uogólniony, napady paniki, fobia społeczna i lęk zdrowotny wymagają różnych oddziaływań, a różnicuje je przebieg, nie suma punktów.
• Współistniejąca depresja. Lęk i obniżony nastrój bardzo często występują razem, co zmienia plan leczenia.
• Ryzyko. Myśli o odebraniu sobie życia wymagają bezpośredniej rozmowy, a nie punktu w kwestionariuszu.

Jeśli takie myśli już się pojawiają, nie czekaj na wynik żadnego testu ani na termin wizyty. Zadzwoń pod numer 116 123 dla dorosłych, 800 70 2222 do Centrum Wsparcia albo 116 111 dla dzieci i młodzieży; wszystkie trzy działają całodobowo i są bezpłatne, a w bezpośrednim zagrożeniu życia dzwoń pod 112.

Gdzie mylą się testy z internetu

Kwestionariusze dostępne online bywają wartościowe, jeśli są wiernym odwzorowaniem uznanej skali. Problem polega na tym, że znaczna ich część nim nie jest.

Typowe usterki są powtarzalne: pytania przepisane niedokładnie albo skrócone, dowolnie ustawione progi, brak informacji, jakiego okresu dotyczy odpowiedź, oraz wynik podany od razu jako etykieta diagnostyczna. Zdanie „masz zaburzenie lękowe uogólnione" na końcu testu jest sygnałem, że narzędziu nie należy ufać, bo żadna rzetelna skala tak nie działa.

Osobną kategorią są testy zbierające adres e-mail albo kierujące na sprzedaż konkretnego preparatu. Wynik jest tam elementem sprzedaży, a nie pomiarem, i bywa tak skalibrowany, żeby prawie każdy dostał wynik podwyższony.

Jeśli chcesz mieć punkt odniesienia, użyj po prostu GAD-7 w pełnym brzmieniu, zapisz wynik i datę, a interpretację zostaw na rozmowę. Zestawienie własnych dolegliwości z opisem objawów bywa przy tym bardziej pouczające niż sama liczba; przygotowaliśmy je na stronie o objawach stanów lękowych.

Kolejny krok

Sam wynik niczego nie zmienia. Zmienia go dopiero to, co z nim zrobisz, a najwięcej daje przygotowanie, które mieści się w tygodniu.

Po pierwsze, zapis przebiegu: przez siedem dni notuj, kiedy pojawia się lęk, ile trwa i czego z jego powodu nie zrobiłeś. Po drugie, lista tego, co już sprawdziłeś: ile kofeiny i alkoholu, ile snu, jakie badania i z jakim wynikiem. Po trzecie, konkretne pytania, które chcesz zadać, bo w rozmowie łatwo o nich zapomnieć.

Warto też odróżnić sytuacje, które z zewnątrz wyglądają podobnie. Wynik niski przy braku ograniczeń w codziennym życiu zwykle nie wymaga niczego poza obserwacją. Wynik podwyższony przy objawach trwających tygodniami jest powodem do konsultacji. Wynik wysoki wraz z napadami paniki, obniżonym nastrojem albo unikaniem, które zmienia rozkład dnia, jest powodem, żeby nie odkładać rozmowy.

O tym, jak lęk zmienia się w czasie i co dzieje się z nim bez leczenia, piszemy na stronie o przebiegu stanów lękowych. Warto ją przeczytać razem z tekstem o tym, kiedy stany lękowe wymagają leczenia.

Najczęstsze pytania